Türkiye'de tarım ve sanayi politikalarının önemli alanlarından biri olan şeker pancarı üretimi, ekonomik bir faaliyet olmasının yanı sıra bölgesel kalkınma ve kırsal istihdama doğrudan katkı sağlamaktadır. Cumhuriyetin ilk yıllarında devlet teşvikiyle başlayan bu üretim modeli, 1935 yılında Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (Türkşeker) çatısı altında kurumsallaşmıştır. Bu yapı, uzun yıllar boyunca uygulanan alım garantileri ve destekleme politikalarıyla üreticiler için düzenli bir gelir kaynağı oluşturmuştur. Kırsal kalkınma hedefiyle farklı bölgelere kurulan şeker fabrikaları, bulundukları alanların sosyo-ekonomik dinamiklerini etkilemiştir.
Zaman içinde küresel ekonomik gelişmeler, maliyet artışları ve uluslararası politikalar, şeker sektöründe yapısal değişimlere neden olmuştur. 1998 yılında arzı dengelemek amacıyla kotalı üretim sistemine geçilmesiyle başlayan süreç, fabrikaların özelleştirme kapsamına alınmasıyla farklı bir aşamaya evrilmiştir. Günümüzde Türkiye’de şeker üretimi üç farklı yapının faaliyet gösterdiği karma bir sisteme dönüşmüştür. Bu yapılar; kamuya ait Türkşeker (15 fabrika, %37 pazar payı), üretici birliklerine dayanan kooperatifler (6 fabrika, %36 pazar payı) ve özel sektörden (12 fabrika, %27 pazar payı) oluşmaktadır.
Mevcut sistemde pancar üretimi, Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle şirketlere tahsis edilen kotalar ve fabrikalar ile çiftçiler arasında imzalanan sözleşmeler üzerinden yürütülmektedir. Bu sözleşmeler; ürün fiyatı, teslim şartları, nakliye, fire ve polar (şeker oranı) tespiti, girdi temini ve avans ödemeleri gibi konuları kapsar. Sözleşmeler temelde aynı yasal zemine dayansa da kamuya ait fabrikalar ile özel ve kooperatif statüsündeki fabrikaların yönetim anlayışları, teknolojik altyapıları ve işletme organizasyonları farklılık göstermektedir. Sözleşmeli tarım modelinin uygulanma biçimi, bu yapısal farklılıklara bağlı olarak sahada çeşitlenmektedir.
Bu farklılıklar, tarımsal üretimin yoğun olduğu bölgelerdeki üreticiler üzerinde belirleyici etkilere sahiptir. Her şeker fabrikasının pancar alımı yaptığı, hinterland olarak adlandırılan bir üretim bölgesi bulunur ve üreticiler kendi bölgelerindeki fabrika ile sözleşme yapar. Aynı coğrafyada farklı statüdeki fabrikaların bulunması; kota dağıtımı, polar oranlarının tespiti, avans ödeme takvimleri ve girdi temini gibi konularda birbirine yakın konumdaki üreticilerin farklı uygulamalara tabi olmasına yol açabilmektedir. Bu bağlamda Yozgat ili, sınırları içerisinde hem kamu hem de kooperatif iştiraki fabrikaları barındırması nedeniyle söz konusu dönüşümün ve farklı yönetim yapılarının etkilerini incelemek için uygun bir örneklem sunmaktadır.
Şeker sanayisinde yaşanan mülkiyet dönüşümü ve sözleşmeli tarım uygulamalarının bölgesel yansımaları, Yozgat ili özelinde belirgin bir şekilde izlenebilmektedir. Şeker pancarı tarımının yaygın olarak yapıldığı Yozgat, tarımsal üretimde önemli bir paya sahiptir. İlin tarımsal dinamiğini şekillendiren unsurlardan biri, kamuya ait bir işletme ile kooperatif iştirakiyle kurulan özel sektör tesisinin eş zamanlı olarak faaliyet göstermesidir. Bu ikili yapı, ulusal ölçekteki kamu-özel sektör farklılıklarının aynı bölgedeki üreticiler üzerindeki etkilerini analiz etmek açısından elverişli bir zemin oluşturmaktadır.
Bu yapının kamu ayağını, Sorgun ilçesinde kurulu olan ve Türkşeker bünyesinde faaliyet gösteren Yozgat Şeker Fabrikası oluşturmaktadır. Temelleri 1990 yılında atılan ve 1998'de üretime geçen tesis, 2018 yılındaki özelleştirme ihalelerinde satışa çıkarılmış ancak devir işlemi gerçekleşmediği için kamu mülkiyetinde kalmıştır. Türkşeker’in güncel faaliyet raporlarına göre fabrikanın günlük pancar işleme kapasitesi 3.900 ton, yıllık şeker üretimi ise 72.100 ton seviyesindedir. Fabrikanın hinterlandı geniş bir alana yayılmakta olup, 2023 yılı verilerine göre 6 ilçeye bağlı 116 köyde toplam 2.777 üreticiyle sözleşme yapılarak 68.200 dekarlık alanda pancar ekimi gerçekleştirilmektedir.
İldeki diğer aktör ise Kayseri Şeker kooperatifi bünyesinde faaliyet gösteren Boğazlıyan Şeker Fabrikası'dır. 2006 yılında kurulan tesis, kooperatif ve özel sektörün yüksek kapasiteli yatırımları arasında yer almaktadır. Boğazlıyan Şeker Fabrikası, günlük 14.286 tonluk pancar işleme kapasitesi ve yıllık 208.200 tonluk şeker üretimiyle Yozgat ilindeki üretimin büyük bir bölümünü karşılamaktadır. 2023 yılı verilerine göre tesisin üretim bölgesi 4 ilçeye bağlı 66 köyle sınırlı kalsa da bu yerleşimlerdeki 3.306 üreticiyle 146.858 dekarlık alanda tarımsal faaliyet yürütülmektedir.
Yozgat ilinde faaliyet gösteren bu iki fabrikanın yapısal özellikleri, mülkiyet ve kapasite büyüklüğünün yanı sıra teknolojik altyapı, otomasyon seviyesi ve işletme organizasyonu açısından da ayrışmaktadır. 1990'ların teknolojisiyle kurulan Yozgat Şeker Fabrikası kamu misyonuna uygun olarak faaliyetlerini sürdürürken; 2000'li yılların otomasyon sistemleriyle donatılan Boğazlıyan Şeker Fabrikası enerji verimliliği ve ekstraksiyon (özütleme) yöntemleriyle maliyet optimizasyonuna odaklanmaktadır. İşleme kapasiteleri arasındaki fark, kampanya dönemlerindeki pancar alım takvimlerini ve fabrika sahasındaki lojistik süreçleri etkilemektedir.
Teknolojik ve organizasyonel farklılıkların üreticiye yansıyan yönleri, laboratuvar analizleri ve tarımsal destek süreçlerinde belirginleşmektedir. Şeker pancarının alım fiyatını etkileyen polar oranının tespiti, özel ve kooperatif statüsündeki fabrikalarda güncel teknolojiye sahip laboratuvar altyapılarıyla yapılırken; kamu fabrikalarında mevcut standart bürokratik süreçler üzerinden yürütülmektedir. Benzer şekilde tohum ve gübre gibi ayni avansların temini ile nakdi ödeme planlamalarında, kooperatif yapısının uygulamaları ile kamu işletmelerinin mevzuata dayalı süreçleri arasında işleyiş farklılıkları gözlemlenmektedir. Sonuç olarak; her iki fabrika da alım garantili sözleşmeli tarım modeliyle çalışsa da sahip oldukları donanım ve organizasyon yapıları, aynı bölgenin üreticileri için farklı üretim ve pazarlama koşulları meydana getirmektedir.
Kaynakça
AVCI, S. (1996). Türk Şeker Sanayinin Kuruluş ve Gelişmesinde Devletin Etkisi. Coğrafya Dergisi, (4), 291-302.
AYGEN, M., DUMAN, M. (2021). Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Özelleştirme Uygulamaları: Şeker Fabrikaları Örneği. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(75), 2629-2637. https://doi.org/10.26450/jshsr.2766
BAKIRCI, N. (2020). 2000 Sonrası Türkiye Tarım Politikalarının Endüstriyel Tarım Ürünlerinden Şeker ve Tütün Üretimine Etkileri. Econharran, 4(5), 91-116. https://izlik.org/JA85AA84ZD
BAYSAN, S., DİLEK, A., ÖZTÜRK, A. A. (2021). Türkiye’de Şeker Endüstrisi: Politik Ekoloji Açısından Mevcut Durum, Sorunlar ve Çözüm Önerileri. Ege Coğrafya Dergisi, 30(2), 225-246. https://doi.org/10.51800/ecd.931350
ÇİMENDEROĞLU, S., ERENOĞLU, O. (2021). A Study on The Evaluation of The Socioeconomic Effects of Sugar Factories: A Case of Kastamonu. Journal of TroyAcademy, 6(3), 864-887. https://doi.org/10.31454/troyacademy.984554
DEMİR, M. (2017). Kars İlinde Şeker Pancarı Üretiminin Beşeri ve Ekonomik Önemi, Sürdürülebilirliği. Marmara Coğrafya Dergisi, (36), 175-190. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/325766
DEMİRDÖĞEN, A. (2022). Türkiye’de Şeker: Üretim, Tüketim, Ticaret ve Politikaların Kısa Bir Tartışması. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 8(1), 85-95. https://izlik.org/JA79FX45RT
ERDİNÇ, Z. (2017). Türkiye’de Şeker Sanayinin Gelişimi ve Şeker Sanayinde İzlenen Politikalar. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(3), 9-26. https://doi.org/10.18037/ausbd.417269
ESER, H., BAHŞİ, N. (2020). Konya İli Ilgın İlçesinde Şeker Pancarı Üretim Yapısı ve Sorunlar. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 8(1), 204-213. https://doi.org/10.24925/turjaf.v8i1.204-213.2963
EŞTÜRK, Ö. (2018). Türkiye’de Şeker Sektörünün Önemi ve Geleceği Üzerine Bir Değerlendirme. Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi, 2(1), 67-81. https://izlik.org/JA98ZU47WK
FEDAİ, R. (2016). Bir Politika Alanı Olarak Şeker ve Şeker Pancarı. Tarih Okulu Dergisi, 9(28), 455-471. http://dx.doi.org/10.14225/Joh966
FEDAİ, R., HERDEM, H., ERTUĞRUL, G. (2018). Yeni Hükümet Sisteminde Şeker Politikalarının Sürdürülebilirliği: Yönetsel ve Siyasal Açıdan Bir Değerlendirme. Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 1(2), 45-65. https://izlik.org/JA78MJ84RT
GÜLSÜN, H. (2007). Türkiye'de Özelleştirme ve Rekabet Politikaları Açısından Şeker Sanayinin İncelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bursa.
GÜNDÜZ, M., TANRIVERMİŞ, H. (1994,). Dünya’da Sözleşmeli Yetiştiricilik Modelleri, Türkiye’de Uygulamaları ve Uygun Model Arayışı. 8-9 Eylül 1994, Türkiye 1. Tarım Ekonomisi Kongresi, İzmir.
GÜNEY, S. (2013). Türkiye’de Özelleştirmenin Maliyetler Üzerine Etkisi: Konya Şeker Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi Örneği. Niğde Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6(1), 314-327. https://izlik.org/JA47XZ66XE
KAYA, A. (2021). Türkiye Şeker Piyasası ve Uygulanan Politikalar. Journal of Academic Value Studies, 7(4), 429-437. https://doi.org/10.29228/javs.52032
Kayseri Şeker Fabrikası. (2024). Boğazlıyan Şeker Fabrikası. https://www.kayseriseker.com.tr/fabrikalar/bogazliyan. Erişim Tarihi: 15.12.2025.
MERDAN, K. (2023). Türkiye’de Şekerin Zaman Serileri Analizine Göre Gelecek Eğilimlerinin Belirlenmesi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 41(3), 497-532. https://doi.org/10.17065/huniibf.1186497
MERT, M. (2018). Kuruluş Yıllarında Şeker Sanayi ve Devletin Amaç Fonksiyonu. TESAM Akademi Dergisi, 5(2), 183-247. https://doi.org/10.30626/tesamakademi.456013
ÖZER, S. (2021). Türkiye'de Şeker Sanayisi (1925-1950). Journal of Modern Turkish History Studies, 17(33), 95-124.
ÖZGÜR, M. İ., DEMİRTAŞ, C., BAĞCI, H., SOYU YILDIRIM, E., ERTUĞRUL, G. (2023). Türk Kamu ve Özel Şeker Fabrikalarının Etkinlik ve Verimlilik Analizi: Critic ve Eatwios Yönteminden Kanıtlar. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(2), 343-355. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1160049
ŞAHİN, K. (2022). Kayseri İlinde Şeker Pancarı Kota Uygulamalarının Şeker Pancarı Üretimine Etkileri. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 12(3), 1801-1807. https://doi.org/10.21597/jist.1030385
Tarım ve Orman Bakanlığı [TOB]. (2023). Şeker Pancarı ve Şeker Ürün Raporu. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/2023%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/%C5%9Eeker%20Pancar%C4%B1%20ve%20%C5%9Eeker%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%20388-2023%20TEPGE.pdf. Erişim Tarihi: 14.12.2025.
Tarım ve Orman Bakanlığı. (2024). Türkiye Şeker Sektörüne Yönelik Sorular. https://www.tarimorman.gov.tr/SDB/Menu/96/Turkiye-Seker-Sektorune-Iliskin-Sorular. Erişim Tarihi: 04.12.2025.
Türkşeker (2018). 2018 Faaliyet Raporları. https://www.turkseker.gov.tr/data/dosyalar/Faaliyet_Raporlari2019_12_07_11_13_20_097.pdf. Erişim Tarihi: 04.12.2025.
Türkşeker (2022). Sektör Raporu. https://www.turkseker.gov.tr/data/dokumanlar/Sektor_Raporu_2022.pdf. Erişim Tarihi: 28.12.2025.
Türkşeker (2024). Kurumsal Bilgiler. https://www.turkseker.gov.tr/?ModulID=1&MenuID=53&ID=53. Erişim Tarihi: 18.12.2025.
YANARDAĞ, Ö., SÜSLÜ, B. (2002). Türkiye’de Özelleştirmenin Nedenleri ve Uygulamaları. Mevzuat Dergisi, 5(55). https://www.mevzuatdergisi.com/2002/07a/01.htm#
YÜREKLİ, E. (2020). Dünyada ve Türkiye'deki Şeker Piyasasının Mevcut Durumu: Kayseri Şeker Fabrikası Örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Aksaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aksaray.